Raport Instytutu Książki na temat stanu czytelnictwa w Polsce i Unii Europejskiej powstał na podstawie statystyk za lata 2020-2025. Z danych zebranych przez biblioteki wynika, że aktywnymi czytelnikami, czyli takimi, którzy przeczytali chociaż jedną książkę w minionym roku było około 40% osób po 60. roku życia.
Wśród kobiet wskaźnik ten wynosił 50%, a wśród mężczyzn 30%, młodsi seniorzy – do 69. roku życia sięgają po książki częściej, spadki widać wśród osób 70+.
Z czym się to wiąże? Dlaczego czytelnictwo wśród seniorów jest tak istotną aktywnością? Na jakie bariery napotykają osoby starsze na swojej czytelniczej ścieżce? Jak pomóc im je pokonać?
Według badań czytanie pełni u seniorów funkcje jakościowe – od gimnastyki i higieny umysłu, czyli konieczności zapamiętywania, rozwijania wyobraźni i kojarzenia faktów oraz tworzenia z nich logicznych ciągów, przez regulowanie emocji po redukcję stresu, a także funkcje społeczne – temat do rozmów, wyjścia z domu do czytelniczej społeczności, przeciwdziałanie samotności i izolacji. Czytanie jest aktywną formą rozrywki, w przeciwieństwie na przykład do oglądania telewizji, gdzie odbiorca ma podane gotowe obrazy, wnioski, a przede wszystkim izoluje widza w miejscu dostępności odbiornika. Po książkę można (i należy) wyjść do księgarni, biblioteki, bibliobusa, czy bibliobudki. Czytać można zarówno w domu, parku, kawiarni, środkach transportu. Można również uczestniczyć w spotkaniach czytelniczych, wieczorach poezji czy dyskusyjnych klubach książki. A jeśli seniorowi ciężko odnaleźć się w dużej grupie może zawsze przyjść do biblioteki i porozmawiać na temat przeczytanej książki z bibliotekarzem.
Biblioteki jako instytucje do tej pory dążyły do rozwoju technologicznego, do wprowadzania nowych funkcjonalności i edukacji. W odpowiedzi na potrzeby społeczeństwa miejsca te ewoluują, by stać się także „bezpieczną przystanią”, która która łączy ofertę książkową z towarzyską, z informacją obywatelską, pomocą cyfrową, zajęciami warsztatowymi i programami profilaktycznymi.
Główną barierą jaką napotykają seniorzy na swojej czytelniczej drodze jest dostępność. Duża odległość biblioteki, czy niedostosowanie budynków do potrzeb osób starszych powodują, że seniorzy (zwłaszcza w grupie 70+), którzy są mniej mobilni porzucają praktyki czytelnicze. Dlatego tak ważne jest uruchomienie usługi „książka na telefon”, wrzutnie, czy książkomaty.
Kolejnymi aspektami są problemy zdrowotne i lęk przed nowymi technologiami. Seniorzy często cierpią z powodu pogarszającego się wzroku, co jest jedną z głównych przyczyn porzucania czytelnictwa. Na szczęście biblioteki oferują coraz częściej książki z dużą czcionką, audiobooki na nośnikach CD, dostęp do komputerów oraz darmowe kody do bibliotecznych abonamentów w serwisach udostępniających ebooki i audiobooki. Choć te ostatnie mogą być kolejną barierą. Osoby starsze w obawie przed nieporadnością wobec nowych technologii i zagrożeń płynących z korzystania z internetu i różnorakich aplikacji rezygnują z próby uruchomienia dostępu do oferty w.w. serwisów. W tym miejscu znów biblioteka powinna przyjąć rolę edukacyjną i pokazać seniorowi podstawową obsługę aplikacji, czy służyć pomocą w rozwiązywaniu problemów. Popularność zyskują mikroszkolenia z obsługi urządzeń mobilnych oraz programów do wypożyczania ebooków i audiobooków, które według doświadczeń i raportów efektywnie zmniejszają lęk technologiczny i zwiększają samoskuteczność w korzystaniu z tych udogodnień. Warto również proponować pomoc w doborze książek podczas wizyt w bibliotece. Często czytelnik nie ma odwagi zapytać bibliotekarza, a jednocześnie czuje się przytłoczony ogromem oferty jaka proponuje placówka. Rozmowa pozwala też na przełamanie lodów i stworzenie więzi czytelnik – bibliotekarz.
Bariera finansowa również jest problemem. Ceny nowości wydawniczych w księgarniach, czy koszty dojazdu do bibliotek w większych miejscowościach okazują się niejednokrotnie przeszkodą nie do przebrnięcia. Dlatego istotne jest tworzenie filii bibliotek w mniejszych miejscowościach rozszerzanie godzin otwarcia, czy dostarczanie książek do domów czytelników. Korzystanie z usług bibliotecznych jest darmowe i powinno być dostępne dla jak najszerszego grona odbiorców.
Polskie społeczeństwo starzeje się, coraz większy jego odsetek stanowią osoby 60+, które potrzebują interakcji społecznych czy uczestnictwa w życiu lokalnej społeczności i wydarzeniach kulturalnych oraz po prostu spędzenia czasu w towarzystwie życzliwych ludzi. Dlatego działania bibliotek powinny być kierunkowane także do przedstawicieli tej grupy. Biblioteka powinna pełnić funkcję „trzeciego miejsca” – przestrzeni spotkań, rozmów i wymiany doświadczeń. Relacje personel – senior stają się istotnym elementem przywiązania do instytucji. Jak wskazują badania seniorzy często nie czują się zaproszeni do bibliotek kojarząc te miejsca tylko z atrakcją dla dzieci i młodzieży. Koniczna jest więc aktywna promocja i zachęcanie do odwiedzin. Warto także, by biblioteki rozważyły współpracę z ośrodkami rehabilitacji długoterminowej, dziennymi klubami opiekuńczymi i Domami Pomocy Społecznej. To tam znajduje się wielu seniorów wymagających aktywizacji społecznej i potrzebujących rozmowy, rozrywki
Jaworzańska Biblioteka czeka z otwartymi rękami i drzwiami na wszystkich czytelników, zarówno na dzieci, młodzież, dorosłych i na seniorów. Bibliotekarze chętnie doradzą w kwestii doboru książek, pomogą w problemach z obsługą aplikacji do wypożyczania e-boków i audiobooków, czy chociażby zamienią z wypożyczającymi kilka zdań. Póki co placówka umiejscowiona jest w tymczasowej lokalizacji na poziomie -I, ale w ofercie posiada możliwość zamówienia książek na telefon i dostawy do domu. Przy wejściu do budynku znajduje się też wrzutnia, do której całodobowo można oddawać przeczytane pozycje. Od niedawna odbywają się także międzypokoleniowe warsztaty integracyjne. Bibliotekarze zachęcają do śledzenia oferty, korzystania z zajęć i odwiedzania biblioteki.
Źródło: dr Bartel Lis, Instytut Książki, „Czytelnictwo osób starszych (60+)”,
własne
b.k.